Bilim insanları Mars’ı gezegenimiz Dünya’ya benzeterek insan yerleşimine daha uygun hale getirmeye çalışıyor. Bu çabalar kapsamında ortaya atılan son öneri, Kızıl Gezegen’i ısıtarak canlı yaşamına hazırlamayı amaçlıyor. Çabalar sonuç verirse, başlangıç olarak Mars yüzeyinde mikropların ve ardından yenebilir bitkilerin yetiştirilmesine olanak sağlayabilir. Bilim insanları, yeni yöntemin önceki yöntemlere göre 5 bin kat daha etkili olduğunu söylüyor.

Bilim insanları Mars atmosferine, işlenmiş toz parçacıkları serpiştirerek gezegeni ısıtmak ve yaşanabilir hale getirmek istiyor.

Çığır açan bu fikir, bilim insanlarının Mars’ı yaşanabilir hale getirmek ve Dünya’ya daha çok benzetmek, hatta belki de insanlar için bir yuva haline getirmek için önerdiği devrim niteliğindeki yöntemlerden biri.

Şu anda Mars yüzeyi yaşamaya elverişsiz: aşırı soğuk, ölümcül ışınlara maruz, toprak tuzlu ve atmosfer çok ince. Orada herhangi bir şeyin yaşadığına dair hiçbir kanıt yok.

Bilim insanları, yeni yöntemin önceki yöntemlere göre 5 bin kat daha etkili olduğunu söylüyor.

Yeni yöntem, Dünya’dan malzeme taşımak veya Mars yüzeyinden kazıp çıkarmak yerine kolayca bulunabilen kaynakları kullanıyor.

Araştırmacılar, önerinin gerçekten işe yaramasının onlarca yıl süreceği konusunda uyarıyor.

Mars’ı terraform etme konusundaki ilk öneriler 1970’lerin başlarında başladı. O zamandan bu yana geçen 50 yılda araştırmacılar onu Dünya’ya daha çok benzetmenin birçok farklı yolunu önerdi. Ancak bunların hiçbiri hayata geçirilmedi.

Araştırmacılar, yeni önerilerinin araştırmaya değer olduğunu çünkü Mars’ı sıvı suya izin verecek kadar ısıtmak için gereken işin düşündüğümüzden daha az olduğunu öne sürüyor.

Bu biraz da Dünya’da muzdarip olduğumuz sera etkisine benziyor.

Mars’ta yaygın olduğu anlaşılan demir ve alüminyum işlenerek sim parçası büyüklüğünde kısa çubuklar haline getirilecek.

Bu çubuklar kaçan ısıyı hapsedecek ve güneş ışığını yüzeye dağıtarak bir sera yaratacak.

Havayı değiştirmeden bunu yapmak, insanların Mars’ta yaşamasına olanak sağlamaya yetmeyecek.

Ancak araştırmacılar, mikropların ve ardından yenebilir bitkilerin yetiştirilmesine başlamaya yetebileceğini ve bunların da atmosfere oksijen ekleyerek ortamı, insan yerleşimine daha uygun hale getirebileceğini öne sürüyor.

NASA’nın şu anda Mars’ta bulunan uzay aracı Perseverance’ın maceraları dünya genelinde merakla takip ediliyor. Uzay aracı, Jezero Krateri ismi verilen eski bir göl yatağına inmişti. Bilim insanları buranın eskiden büyük bir göle ev sahipliği yaptığından emin. 

Zira Mars’ın bir zamanlar su kütlelerini taşıdığına dair inkar edilemez kanıtlar var. Örneğin, yüzeyde sıvı haldeki sudan kaynaklanan belirgin erozyon işaretleri görülüyor. Öte yandan Mars’ta göller ve nehirlerin var olmasını sağlayan koşullar gizemini koruyor.

Hakemli bilimsel dergi Proceedings of the National Academy of Sciences’ta yayımlanan yeni bir araştırma ise bir zamanlar yüksek irtifadaki buzlu bulutların, Mars yüzeyinde sera etkisi yarattığını ve gizemli koşulları yarattığını ileri sürdü. Üstelik bu teorinin Perseverance sayesinde sınanması da mümkün.

ABD’deki Chicago Üniversitesi’nden gezegenbilimci Edwin Kite liderliğindeki araştırma ekibi, ilk olarak 2013’te ortaya atılan bir teoriyi yeniden gözden geçirdi. Bu teori, Dünya’da sirrüs bulutu diye adlandırılan yüksek irtifa bulutlarının Kızıl Gezegen’i ısıtmış olabileceğini öne sürüyordu.

Yeni araştırmada ise ekip, bu teoriyi sınamak için gezegenin bilgisayarda oluşturulan 3 boyutlu modelini kullandı ve bu kez önceki çalışmalarda gözardı edilen bir faktöre odaklandı: Buz.

Bulgular, yüzeyin buzla kaplı olduğu durumda atmosferde düşük irtifa bulutlarının oluşacağını ve bunun da gezegende suyun sıvı halde bulunmasına olanak tanımayacağını ortaya koydu.

Ancak buzun gezegenin sadece kutuplarında veya yüksek rakımlarında bulunduğu senaryo, yüzeyin ısınmasını sağlayacak yüksek irtifa bulutlarına olanak tanıyacağını gösterdi.

Ekibin lideri Kite, “Modelimizdeki bulutlar Dünya’dakilere hiç benzemiyordu” dedi ve ekledi:

Dünya’ya dayalı modeller oluşturmak işe yaramaz. Çünkü Mars koşulları, suyun atmosferle yüzey arasında hızla hareket ettiği Dünya’nın su döngüsüne hiç benzemiyor.

Kite’ın aktardığına göre, Dünya’daki su yüzeyin yüzde 71’ini kaplıyor ve bu nedenle kara, hava ve okyanuslar arasında hızla hareket edebiliyor. Mars‘taki su kütleleriyse epey sınırlıydı; bu da atmosfere çıktığında orada çok daha uzun süre kalmasını sağlıyordu.

Kite, “Modelimiz, suyun eski Mars atmosferine girdiğinde epey uzun bir süre (bir yıla yakın) orada kaldığını ve böylelikle uzun ömürlü yüksek irtifa bulutlarını mümkün kıldığını gösteriyor” diye konuştu.

Üstelik NASA‘nın bu teoriyi Mars yüzeyinde Perseverance aracılığıyla birçok şekilde sınaması da mümkün. Örneğin uzay aracının yüzeydeki kayaları analiz etmesiyle Mars’ın geçmişteki atmosfer basıncı ortaya çıkarılabilir.

“Mars önemli çünkü yaşamı destekleme yeteneğine sahip olduğunu bildiğimiz tek gezegen. Ama sonra bu yeteneği kaybetmiş” diyen Kite, sözlerini şöyle sürdürdü:

Dünyanın uzun vadeli iklim istikrarı da dikkat çekici. Bir gezegenin iklim istikrarının bozulabileceği tüm şekilleri anlamak istiyoruz.

Independent Türkçe, EurekAlert

Derleyen: Çağla Üren

Bilim insanlarından yeni muhtemel bir salgın hastalık konusunda uyarı geldi. Ancak bu sefer hastalığın merkezinin Dünya değil, Dünya’ya milyonlarca kilometre uzaklıkta bulunan Mars gezegeni olabileceği ifade edildi.

ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA) ve Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Kızıl Gezegen’deki değerli kayaları ve toprağı ayrıntılı testler için Dünya’ya getirme projesi üzerinde çalışıyor. Bu yüzden, şubat ayında Mars’a iniş yapan Perseverance aracının topladığı örnekleri almak için 2026 yılında bir kara aracının gezegene fırlatılması planlanıyor.

Proje neticesinde Mars’taki toprakların ve kayaların, muhtemel bazı mikro organizmalarla birlikte önümüzdeki 10 yıl içinde Dünya’da var olabileceği düşünülüyor.

Öte yandan NASA tarafından yapılana bir açıklamada, “Mars’ın yüzeyinden bozulmamış örnekleri Dünya’ya getirmek, nesillerdir gezegenimizdeki bilim insanlarının hedefi konumundadır” ifadeleri yer alıyor.

‘Bu konuda hevesli değilim’

Dr. Gilbert Levin ise bu konuda pek hevesli olmadığını söylüyor. NASA’nın 1975’ten 1983’e kadar süren Viking programında yer alan Dr. Levin, Kızıl Gezegen’den getirilecek herhangi bir parçanın Dünya üzerinde bir salgın hastalığa yol açmasının yüksek bir ihtimal olduğunu belirtti.

Dr. Levin, “Mars’tan getirilecek güvenli bir numunenin, son derece korunaklı kaplarda getirilmesi durumunda bile bir tehlikeye yol açabileceğini düşünüyorum” ifadelerini kullandı.

‘Çok büyük biyolojik hasara yol açabilir’

NASA ve ESA’nın yürüttüğü projeden bazı bilim insanları da benzer uyarıyı yaptı. Gökbilimciler, bu projenin Dünya açısından yıkıcı sonuçlar ve çok ciddi sorunlar doğurabileceğine değindi. Yapılan uyarıda, 1973’teki kitabında Mars’tan numune getirmenin sonuçları hakkında uyarıda bulunan dünyaca ünlü gökbilimci Carl Sagan’a atıfta bulunularak şu ifadelere yer verildi: 

“Kızıl Gezegen biyolojik açıdan büyük ilgi uyandıran bir ortama sahip. Mars’tan getirilecek olası numunelerin içeriğinde, gezegenimizde çok büyük bir biyolojik hasara yol açabilecek patojenler, organizmalar olabilir bulunabilir ve hatta bu organizmalar bir Mars Vebası’na yol açabilir”.

Bilim insanları, bu taşların suyla düzenli şekilde temas halinde bulunması durumunda, Dünya’nın yüzeyinin altındakilere benzer mikrobiyal canlıların yaşamasını sağlayacak kimyasal enerjiyi oluşturabileceğini ifade etti.

Astrobiology’de yayımlanan çalışmaya göre bu göktaşları Mars’ın dış yüzeyine dair bilgiler barındırdığından, gezegenin yüzeyinin altında yaşam için gerekli bileşenlerin oluşmuş olabileceğine de işaret etti.

NASA’nın Jet İtki Laboratuvarı’nda projeyi yöneten Jesse Tarnas, “Mars’ın yüzeyinde su bulunan her yerde, yüzey altındaki mikrobiyal yaşamı destekleyecek yeterli düzeyde kimyasal enerjinin bulunma olasılığı yüksek” dedi.

Bunun Kızıl Gezegen’deki yüzey altı araştırmalar için önemli bir bulgu olduğunu belirten Tarnas, şöyle devam etti:

Mars’ın yüzeyinin altında yaşamın ortaya çıkıp çıkmadığını bilmiyoruz ama eğer çıktıysa bugüne kadar hayatta kalmasını sağlayacak kadar bol enerji bulunacağını düşünüyoruz.

Önceki araştırmalarda Mars’ın yüzeyinde su sistemleri olduğuna dair kanıtlar bulunmuş ve yüzey altında da su olabileceği ihtimali gündeme gelmişti. Bu çalışmadaysa yüzeyde su bulunan alanlarda yüzey altında yaşamın ortaya çıkması için gerekli bileşenlerin oluşmasını sağlayacak enerjinin bulunabileceği belirtildi.

Bilim insanları, bulguların Kızıl Gezegen’in yüzeyinin altında yaşam belirtileri olup olmadığını tespit etmek için bir araştırma programı başlatılmasına yönelik bilgi sağlayabileceğini düşünüyor.

Independent Türkçe, Phys.org, Daily Mail

Derleyen: Yasin Sofuoğlu

Bilim insanları Mars’taki gizemli örümcek şekillerinin nasıl meydana geldiğini ortaya çıkardı.

Araneiform ismi verilen bu şekiller, gezegenin güney kutup bölgelerinde bulunan çukurlardan oluşuyor. Dünya’da veya Güneş Sistemi’ndeki başka herhangi bir gezegende bu tür çukurlara daha önce hiç rastlanmadı. Bu da örümcek şekillerini hem daha gizemli kılıyor hem de nasıl oluştuklarını anlamayı zorlaştırıyor.

Ancak bilim insanları yeni araştırmada, “Kieffer hipotezi” diye bilinen, bu şekilere ilişkin en popüler teoriyi destekleyen ilk fiziksel kanıtı elde etti.

Bu hipoteze göre örümcek şekilleri, donmuş karbondioksitin süblimleşmesiyle, yani sıvılaşmadan doğrudan gaz haline geçmesiyle ortaya çıkıyor.

Gezegenbilimci Lauren McKeown, “Bu araştırma, Mars‘ın kutup manzarasını değiştirdiği düşünülen sürece dair ilk deneysel kanıtı sunuyor” dedi:

Kieffer hipotezi 10 yıldan uzun süredir kabul görüyordu ama şimdiye dek tamamen teorik bir çerçevede kalmıştı. Deneyler, Mars yörüngesinden gözlemlediğimiz örümcek şekillerinin, kuru buzun katıdan gaza doğrudan geçişiyle ortaya çıkabileceğini gösteriyor.

Mars mevsimleri ve örümcekler

Mars’ın eksen eğikliği, Dünya’nınkine çok yakın. Bu da mevsimsel sıcaklık değişimlerinin Dünya’ya çok benzediği; sonbahar ve kış mevsimlerinde sıcaklıkta önemli düşüşler, ilkbahar ve yaz aylarında ise yeniden artışlar görüldüğü anlamına geliyor.

Öte yandan Mars atmosferi, Dünya’nınkinden çok farklı. Çok daha ince olan bu atmosfer, çoğunlukla (yaklaşık yüzde 95 oranında) karbondioksitten oluşuyor. Gezegen ayrıca Güneş’ten çok daha uzakta, bu nedenle mevsimler çok daha soğuk geçiyor. Kış geldiğinde atmosferdeki karbondioksit, özellikle yüksek enlemlerdeki yüzeyde donuyor.

2006 ve 2007’de jeofizikçi Hugh Kieffer ve meslektaşları, ilkbaharda bu donmuş karbondioksitin süblimleştiğini ve yarı saydam levhaların altında hapsolduğunu öne sürmüştü.

Bu teoriye göre gaz ısındıkça ve genleştikçe basınç artıyor ve levhayı çatlatıyor. Böylece gazın kaçması için delikler oluşturuyor. Gaz deliklere dolarken Mars yüzeyinde örümceğe benzer bir kanal sistemi oluşturuyor.

Daha sonra gaz, basınç nedeniyle parçalanan malzemelerle birlikte hızla yukarı doğru püskürüyor. Üstteki buz levhası nihayet eridiğinde ise geriye araneiform denen bu şekiller kalıyor.

Kieffer, bu varsayımsal sürecin Dünya’da gözlemlenen hiçbir şeye benzemediğini kaydetmişti. Ancak bu süreç Mars’ta da hiç gözlemlenmedi. Bilim insanları yalnızca uydu görüntülerinde bu örümcek benzeri yapıları gördü. İşte bu yüzden McKeown ve ekibi, söz konusu süreci laboratuvar ortamında gözlemlemek için bir deney tasarladı.

Deneyde “leidenfrost etkisi” adı verilen ve gündelik yaşantıda sıklıkla karşılaşılan bir olgudan faydalanıldı. Bu etki, suyun buharlaşma noktasından daha sıcak bir yüzeye konan bir damla suyun, havaya sıçramasıyla meydana geliyor.

Araştırma ekibi, deney için Mars atmosferindeki basıncın taklit edildiği özel bir ortam oluşturdu. Bunun ardından Kızıl Gezegen’deki tozu simgeleyen, küçük cam taneciklerle kaplı bir yüzeye karbondioksitten oluşan bir buz levhası yerleştirildi ve tek bir delik açıldı.

Burada meydana gelen süreci izleyen araştırmacılar, buzun süblimleşmeye başladığını ve ortaya çıkan gazın deliğe dolduğunu gözlemledi. Daha sonra buz levhayı kaldıran ekip, gazın delikten kaçtığı noktada örümcek benzeri bir kanal sistemi oluştuğunu saptadı.

Ekip, yüzeydeki farklı dokuların sonucu nasıl etkilediğini gözlemlemek için deneyi farklı boyutlardaki taneciklerle tekrarladı. Ve tanenin boyutu ne kadar küçük olursa, desenin de o kadar dallanıp budaklandığı ortaya çıktı.

Bu deney sayesinde bilim insanları, Kieffer’in ortaya attığı sürecin gerçekten de meydana gelebileceğini ilk kez kanıtlamış oldu.

Bulgular, Mars’taki karbondioksit süblimleşmesinin, bilim dünyasında tartışma konusu olan diğer tuhaf şekillerde de düşünülebileceğini gösteriyor

Araştırma ekibi, araneiformlar üzerinde daha fazla çalışmanın, gezegenin çarpıcı mevsimsel süreçlerine daha fazla ışık tutacağını umuyor.

Independent Türkçe, Science Alert, Trinity College Dublin

Derleyen: Çağla Üren

Kaynak: https://www.indyturk.com/

Bilim insanları Dünya’dan sonra ilk kez bir gezegenin kendi etrafında dönerken yalpaladığını keşfetti.

Hakemli bilim dergisi Geophysical Research Letters’ta yayımlanan araştırmada ilk olarak Dünya’da gözlemlenen ve Chandler yalpası diye bilinen sallanma hareketinin Mars’ta da yaşandığı ortaya kondu.

1810’da bilim insanı Seth Chandler tarafından keşfedilen ve bu nedenle onun ismini taşıyan yalpa, kendi etrafında dönen cisim tamamen küre şeklinde olmadığında ortaya çıkıyor. Bu durum, gezegenin dönüşünü etkiliyor ve hızını kaybettikçe sallanan bir topaç gibi hareket etmesine neden oluyor.

Amerikan Jeofizik Birliği’nin haber blogu Eos‘un aktardığına göre Mars‘ın hareketini inceleyen bilim insanları, Kızıl Gezegen’in belirli bir döngü içerisinde, 10 santimetre kadar sallandığını gösterdi. Bulgular, gezegenin kutuplarının yaklaşık 207 günde bir, dönme ekseninden 10 santimetre uzaklaştığını ortaya koydu.

Makalenin yazarların araştırmanın ayrıntılarını şöyle anlattı:

Kutupların hareketi, Mars Odyssey, Mars Reconnaissance Orbiter ve Mars Global Surveyor isimli uzay araçlarının radyo takibi gözlemleriyle belirlendi. Chandler yalpasının tespiti, yalpalamanın gerçekleştiği periyoda yakın zaman aralıklarında mantodaki enerji dağılımını anlamamızı sağlayacak.

Dünya’da gözlemlenen Chandler yalpası gezegenin kutuplarının, merkezden 3 ila 6 metre uzaklaşmasıyla sonuçlanıyor ve bu hareket yaklaşık 433 günlük bir döngü içinde tekrar ediyor.

Bilim insanları bu yalpalamanın kökenlerini tam olarak anlamış değil ama teoride, zamanla azalması gerektiğini düşünüyor. Öte yandan, Dünya’nın kalın bir okyanus ve atmosfer tabakası var. Okyanus tabanındaki ve atmosferdeki basınç dalgalanmaları nedeniyle söz konusu hareket de hala devam ediyor ve sonsuza dek süreceği düşünülüyor.

Öte yandan, Dünya’nınkinden daha ince olmasına rağmen, Mars’ın da bir atmosferi var. Ve uzmanlar, bu atmosferdeki basıncın, yalpanın sürmesini sağladığından şüpheleniyor. Ayrıca hareketin bir vadede ortadan kalkması da mümkün ama bunun ne zaman gerçekleşeceğini söylemek zor.

Araştırma ekibine dahil olmayan, California Üniversitesi, Santa Cruz’dan gezegen bilimci Francis Nimmo, bulguları şöyle yorumluyor:

Bunu tespit edebilmeleri çok şaşırtıcı. Böyle net verilerden oluşan büyük bir temelle neler yapabileceğinizi kanıtlıyor.

Independent Türkçe, BGR, EOS

Derleyen: Çağla Üren